अपूर्ण …


“सई सई उठ तुझा फोन वाजतोय. उठ लवकर.” तिला झोपेतच आईचा आवाज ऐकू आला.
आधी आई काहीतरी बोलतेय एवढच तिला कळल, शब्द कळून त्यांचा अर्थ लागायला थोडावेळ गेला. नंतर ती धडपडत उठली पण तोपर्यंत फोन बंद झाला होता. तिने फोन पहिला तर क्लास मधून फोन होता. तिने लगेच परत फोन लावला. पलिकडून मानसी बोलत होती. आजचा क्लास एक तास लवकर होणार आहे, लवकर ये अस सांगायला तिने फोन केला होता. तिने घड्याळात पाहिलं तर दुपारचे दोन वाजले होते. एक तास लवकर म्हणजे चार वाजता क्लास होणार. क्लासला पोहोचायलाच अर्धा पाउण तास लागणार. म्हणजे तीन वाजताच निघावं लागणार. ती जराशी चरफडतच उठली. नेहमीच आहे हे. अगदी वेळेवरच सांगतात नेहमी वेळ बदलल्याच. आधी नाही का सांगता येत. आता तयारी करायलाही वेळ मिळणार नाही. जाताना बसमधे वाचव लागणार. तिने चेहऱ्यावर थंड पाणी मारलं. भर उन्हाळ्याची रखरखीत दुपार. त्यात केव्हाची लाईट गेलेली. गरमीने आणि घामाने जीव अगदी नकोसा झालेला. त्यात पुन्हा गेल्या रात्र भरच जागरण. गेले वर्षभर ती प्रशासकीय सेवेसाठी मान मोडून अभ्यास करत होती. तिची चरफड साहजिकच होती.
नशिबाने आज बस लगेचच मिळाली. पोहोचायला वेळ होता म्हणून ती पुस्तक काढून बसली. थोडा वेळ झाला असेल वाचायला घेऊन तेवढ्यात कोणाच्यातरी बोलण्याचा आवाज यायला लागला. मागच्या सीटवर कोणीतरी येऊन बसल असाव. तिने वळून पाहिलं नाही पण बहुतेक काही मित्र मैत्रिणींचा ग्रुप असावा. त्यांच्या बोलण्यावरून ते कुठे तरी फिरायला जायचा प्लान बनवत असावेत असा अंदाज तिने लावला. तिने त्यांच्या बोलण्याकडे दुर्लक्ष करायचं ठरवलं. तरी कानावर आवाज पडणारच, मेंदू त्यांचा अर्थ लावणारच आणि मग त्याचा नेहमीचाच उद्योग सुरु होणारच.
“किती सोप्पय ना रे तुमच्यासारख्यांच जगण. हव तेव्हा हव ते करायचं, हव तसं जगायचं. जस पक्ष्यांना हव तेव्हा हव तितक्या वेळ आकाशात उडता येत. तुमच्यासारख्यांच आकाश या क्षितिजापासून त्या क्षितिजापर्यंत पसरलेलं, अमर्याद. आमच तसं नसत. आमच्या आकाशाला खूप मर्यादा पडतात. आमच आकाश छोटस, खिडकीतून दिसणाऱ्या छोट्याशा तुकड्या एवढ. तेव्हढ्याच आकाशात उडायचं चिटपाखरू होऊन, तेही जमल तरच. नाही तर तुमच्यासारख्यांना पाहायचं उडताना.“
थोडा वेळाने हसण्या खिदळण्याचा आवाज बंद झाला. त्यांना खाली उतरण्याची घाई असावी म्हणून ते सगळे बसच्या पुढच्या दाराकडे गेले आणि बस थांबताच खाली उतरले. बस पुढे गेली तशी तिने तिच्या पुस्तकाकडे नजर वळवली. पुढचा अर्धा तासात निदान एकदा तरी सगळ वाचून व्हायला हवं होतं. मुलांना शिकवण्याआधी शिकवणार्याला तर यायला हव ना सगळ.
ती क्लास मध्ये पोहोचली तेव्हा पाऊणे चार वाजले होते. क्लास सुरु व्हायला अजून १५ मिनिट बाकी होते. अजून वर्ग बराच रिकामा होता. पण काही मुल येऊन बसली होती. त्यातली काही अभ्यास करत होती आणि इतर गप्पा मारत बसली होती.
ती आत गेली तशी मुलांची आपापसातल्या गप्पांची भुणभुण बंद झाली. तिच्याशी गप्पा मारायला मुल नेहमीच उत्सुक असत, त्यातल्या त्यात अभ्यासू मुल जास्तच. ते तिच्याकडे अडलेले प्रश्न घेऊन येत आणि ती सोडवून द्यायला मदत करत असे. कधी कधी तर काही त्यांचे वैयक्तिक प्रश्नही तिला विचारत आणि ती त्यानाही जमेल तशी नीट उत्तरं देत असे. प्रश्न कोणताही असो, कितीही गुंता असू देत त्याला मोकळ करण्यात तिची हातोटी होती. अगदी सोप्या शब्दात तिला समजावून सांगता येत असे. म्हणूनच ती क्लास मध्ये विद्यार्थ्यांची आवडती होती.
आत जाता जाता तीच मनिषकडे लक्ष गेलं. कोणाचही फारस लक्ष जाणार नाही अशा शेवटच्या बाकावर बसून त्याच मोबाईलवर कोणाशी तरी बोलण चालू होत. तिने आत जाताच तिच्या हातातल्या वस्तू तिथल्या टेबल वर ठेवल्या. सगळ्यांकडे पाहून प्रसन्न हसली आणि ती मुलांमधल्या एका बाकावर जाऊन बसली. काही मुली लगेच तिच्याकडे वही घेऊन आल्या आणि तिच्या शेजारच्या बाकावर बसल्या. एक एक करून त्या तिला प्रश्न विचारत होत्या आणि ती त्यांना उत्तर देत होती. मधून मधून काही गोष्टींवर त्याचं हसणं खिदळणही चालू होत. तिच्यात आणि विद्यार्थ्यांमध्ये एक मोकळं मैत्रीच नात तिने जपल्याच कोणालाही कळल असत. हळू हळू इतरही मुल येऊन त्यांच्यात मिसळली.
प्रश्न सोडवता सोडवताही ती मधूनच एक नजर मनिषकडे टाकत होती. त्याच अजूनही फोनवर बोलण चालूच होत. ती त्याच्याकडे पाहतेय याकडे त्याच अजिबात लक्ष नव्हतं. एवढच काय आजूबाजूला चालू असलेल्या कोणत्याही गोष्टीकडे त्याच अजिबात लक्ष नव्हत.
चार वाजत आले तशी ती उठली. तोपर्यंत सगळे विद्यार्थी आले होते आणि क्लास पूर्ण भरला होता. तिने फळा स्वच्छ पुसला आणि आज शिकवायचा विषय लिहायला सुरुवात केली. वर्गातली कुजबुज बंद होऊन सगळे आपापल्या वह्या पेन वगैरे काढून सरसावून बसले होते. ती वळली आणि तिने एकदा सगळ्यांकडे एक नजर फिरवली. एव्हाना मनीषही भानावर येऊन वही वर काढून बसला होता.

ती घरी आली तेव्हा आई बाहेर जाण्याच्या तयारीतच होती. आई बाहेर गेली तसा तिने तिच्यासाठी तयार करून ठेवलेला चहा उकळून घेतला आणि बाल्कनीत येऊन उभी राहिली. खर तर एरव्ही दोन तास क्लास आणि साधारण एक तासाचा प्रवास करून आल्यावरही तिला कधी थकवा जाणवत नसे. उलट क्लास मधून आल्यावर तिला मोकळ वाटत असे. तिच्यात आणि त्या मुलांत जवळ जवळ पाच वर्षाचं अंतर होत. पण तिथे शिकवायला लागल्याच्या काही महिन्यांच्या काळातच सगळ्यांशी तिची छान गट्टी जमली होती. त्यांच्यात जाऊन ती तीच वय विसरून, त्यांच्यात त्यांच्यासारख होऊन वावरत असे.
पण आज मात्र तिला जरा थकवा जाणवत होता. शारीरिक नव्हे पण मानसिक. गेल्या काही दिवसांपासून मनीषच बदललेलं वागण तिला खटकत होतं. त्याच ते सारख भान हरवल्यासारख फोन वर बोलत राहण, वर्गात नीट लक्ष न देण. त्याच्याविषयी इतर काही शिक्षकांकडून ऐकायला मिळालेल्या तक्रारी तिला आणखीनच अस्वस्थ करत.
“आजच मानसी सांगत होती काल मनीष तिच्या तासाला शेवटच्या बाकावर बसून काही तरी वेडवाकड बोलत होता आणि सगळी मुल त्याच्या बोलण्याला साद म्हणून फिदी फिदी हसत होती. हल्ली त्याच वागण खूपच विचित्र होत चाललय. मला त्याची फार काळजी वाटायला लागलीय.”
“असा नव्हता तो आधी. अगदी लहान होता तेव्हापासून ओळखते मी त्याला. मला माहितीये तो असा नाहीचे. आधी कधी साध उलट उत्तर देताना पाहिलं नाहीये मी त्याला. मग आता अचानकच गेल्या काही दिवसात अस काय बदललं असाव.”
“त्याच्या बद्दल त्याच्या कॉलेज मधूनही तक्रारी आल्याच काकू सांगत होत्या. हातचा सुटत चाललाय पोरगा म्हणत होत्या. त्याच्याशी बोलण्याचाही काही उपयोग होत नाही म्हणे. हल्ली घरातही फार थांबत नाही. अभ्यासच तर लांबच राहिलं. मला म्हणाल्या तू बोलून पहा, पहा तुला काही सांगतो का ते.”
“आज तू काही बोलणार नाहीएस का? मी एकटीच बडबडतेय किती वेळापासून. तू काहीच बोलत नाहीयेस. नुसता हसतोएस काय गालातल्या गालात.“
तेवढ्यात दाराची बेल वाजली. आई आली असावी बहुदा असा विचार करत तिने दार उघडल तर समोर मनीष. हातात वही घेऊन उभा होता.
साधारण १५ – १६ वर्षांचा गोरा गोमटा मुलगा. नुकताच मिसरूड फुटायला लागलेलं. नाकावर अगदी लहान वयापासून असलेला चष्मा त्याच्या अभ्यासुपणाच
“मनीष, आज इकडे?”
“काही नाही ग ताई, थोडं अभ्यासच अडलं होतं ते विचारायला आलो होतो. आहे ना वेळ तुझ्याकडे?” तिला जरा आश्चर्यच वाटल. आज बर्याच दिवसांनी मनीष तिच्याकडे अभ्यासाचा अडलेल विचारायला आला होता.
“हो मग, आहे ना वेळ, ये आत ये.” मनीष आत येऊन सोफ्यावर बसला. तिने आत जाऊन त्याच्यासाठी पाणी आणल.
मनीष अगदी लहान असल्यापासून ती त्याला ओळखत होती. मनीष तिसरीत असताना त्याचं कुटुंब तिच्या घराशेजारी राहायला आलं. त्याचे वडील शाळेत मुख्याधापक. आई गृहिणी. मनीष त्यांचा एकुलता एक मुलगा. एक सुखी त्रिकोणी कुटुंब.
मनीष लहानपणापासूनच खूप हुशार आणि नुसताच हुशार नाही तर चंटही. पण थोडा बुजरा. ती त्याच्यापेक्षा पाच वर्ष मोठी असली तरी त्याला घरात मोठी भावंड कोणी नसल्याने तो तिच्याकडे खेळायला येई आणि तिलाही लहान भावंड नसल्यामुळे तीही त्याला मोठ्या बहिणीसारखीच माया लावत असे. त्यामुळे इतर ठिकाणी फारसा न खुलणारा मनीष तिच्याशी मात्र मनमोकळा बोलत असे. म्हणूनच ती मनीषला फार चांगली ओळखत होती.
मनीष हातातल्या वहीकडे पाहत खाली मान घालून बसला होता. तो काहीतरी शोधल्यासारख करत असला तरी त्याच्या डोक्यात वेगळच काहीतरी चाललय हे तिला इतक्या वर्षांच्या अनुभवावरून कळत होत. ती त्याच्याकडे पाहत होती. बराच वेळ झाला तरी मनीष काही बोलेना म्हणून तीच बोलायला सुरुवात करणार तेवढ्यात तिची आई बाहेरून आली.
“मनीष बाळा, बर झाल आज इकडे आलास ते, मी आज उकडीचे मोदक करतेय, तुला आवडतात ना रे. आज इकडेच थांब जेवायला. मी येताना तुझ्या आईला सांगून आलेय.” अस म्हणत आई काही कामाने आत गेली.
आई घरात असताना मनीष काही नीट बोलणार नाही हे तिला माहित होत. म्हणून तिने मनीषशी इतर विषयांवर बोलायच टाळलं. नंतर थोडा वेळ ते दोघे अभ्यासाबद्दल बोलले.

“त्याचं कुटुंब म्हटलं तर सुखी. पैशांची वानवा कधीच नव्हती. त्यामुळे मनीषने मागितलेल त्याला कधी मिळाल नाही अस झाल नाही. पण मनीषच्या मागण्या पैशांनी तोलता येण्यासारख्या कधीच नव्हत्या. लहानपणापासूनच तो आई वडिलांच्या कौतुकाच्या शब्दाचा पारखा. कधी पहिला नंबर आला म्हणून नाचतच लहानगा मनीष घरी यावा आणि घरातलं बिघडलेलं वातावरण पाहून हिरमुसला होऊन कोपर्यात बसून राहावा अस नेहमीच घडत राहिलं. कधी चांगले गुण मिळाले म्हणून कौतुक नाही कि कधी बक्षीस मिळाल म्हणून शाबासकीची थाप नाही. “
“मग कधी मीच येत जाता त्याच्या घरात डोकावत असे तेव्हा एवढासा चेहरा घेऊन बसलेल्या मनीषचा चेहरा थोडा खुलत असे. थोडा मोठा झाला तसा कधी उदास वाटल तर तोच माझ्याकडे येऊन बसे.“
“पण आधी हातातलं बक्षीस मागे लपवणारा मनीष अवेळीच मोठा झाला आणि मनातल काहीही बाहेर येउच न द्यायला शिकला. मग तो आनंद असू देत व दुःख किंवा मग राग. मोठ होता होता मनीष माझ्यापासूनही लांब होत राहिला आणि मीही त्याला समजून घेत त्याच्या आयुष्यात फार ढवळाढवळ केली नाही. पण म्हणून मला त्याची काळजी वाट नाही अस नाही.“
“मी मघाशी बोलत होते तेव्हाही तू काहीच बोलत नव्हतास आणि आताही काहीच बोलत नाहीयेस. तू नेमका का हसतोएस मलाही कळू दे कि. “

(क्रमश:)