अज्ञानी


मला अज्ञानीच राहू दे
अर्थ नको सांगूस लावायला
अर्थ न लावता
शिकायचय मला जगायला
बेधुंद होऊन चालायला
ठेचकाळले तरी पुन्हा उठायला
आणि वेड्यासारख पुन्हा
त्याच मार्गावरून चालायला
कुणी वेड म्हटलं तरी
त्यावर वेड्यासारख हसायला
पण नको सांगूस मला
त्या वेडेपणामागचा अर्थ मात्र शोधायला

डोंबारयाचा खेळ


आजच एक डोंबारयाचा खेळ पहिला आणि सहज विचार करता करता फार पूर्वी ऐकलेली एक कथा आठवली. प्रत्येकाने नेहमी आठवावी अशी आहे. म्हणून इथे लिहावीशी वाटली.
देवाने मलाच का दुख दिलं, इतर कसे सुखी आहेत असा प्रश्न प्रत्येकालाच कधी न कधी पडतो. अशाच सततच्या प्रश्नांना कंटाळलेल्या देवाने एकदा माणसांना एक सवलत देऊ केली. त्याने सांगितले कि प्रत्येकाला आपापले दुख इतरांच्या दुखासोबत बदलून घेता येईल पण त्यानंतर मात्र आयुष्यभर त्याला त्या नव्या दुखासोबत जगावे लागेल.  आपल्या वाटेला आलेल्या त्रासाला कंटाळलेल्या लोकांनी ते मान्य केले.

मग देवाने त्यांना सांगितले कि प्रत्येकाने आपले दुख नीट बांधून आणायचे आणि एका मोठ्या झाडाखाली ठेवायचे. नंतर आपले सोडून इतरांच्या दुखापैकी कोणतेही उचलायचे. सगळ्यांनी तसेच केले. पण जेव्हा ते उघडून पहिल तेव्हा मात्र प्रत्येकाला मिळालेलं दुख पाहून भोवळच आली, वाटल आपल तेच बर होत.सगळ्यांनी देवाला विनंती केली कि आम्हाला आमचेच भोग भोगू दे, इतरांचे नको.

तात्पर्य – इतरांच जे दुख लांबून सौम्य वाटत ते प्रत्यक्षात किती दाहक असतं ते जवळ गेल्यावरच कळत.

सामन्यांतली असामान्य माणसं


असामान्य माणस म्हटली म्हणजे आजच्या काळातली बाबा आमटे, कोल्हे दाम्पत्य, सिंधुताई वगैरे आठवतात.  अजूनही बरेच असतील.

अशा लोकांचं वर्णन करण्याचा मोह होतो. त्यांची तुलना सूर्याशी करावीशी वाटते किंवा असे म्हणता येईल कि मी करते नेहमी.

सूर्य तेजस्वी असतो. याच्या प्रकाशावर आपल्यासारखे किती जीव जगत असतात.पण म्हणून त्याच्या जवळ जाण्याच साहस कोणी करेल का? असामान्य लोकांच असच असत. जे खरच तत्त्वनिष्ठ, प्रामाणिक आणि पर्यायाने असामान्य असतात,  त्यांच्या असामान्यत्वाचा आदर, कौतुक आपण करू शकतो. पण त्यांच्या जवळ जाऊन ते चटके सोसण्याची ताकद, हिम्मत आपल्यात आहे का? सूर्य स्वतःही जळत असतो हे आपण विसरतो.

सूर्याचे तेज लेवून, मिरवून ग्रह गोल तेजस्वी होतात. निदान तसा प्रामाणिक प्रयत्न तरी करतात. पण आपण ते तरी करू शकतो का? असामान्याची थोडी तत्त्व घेऊन ती प्रामाणिकपणे जपण्याची क्षमता आपल्यात आहे का? अगदी साध तत्त्व खोट बोलू नये पण तेही १०० टक्के पाळता येईल का आपल्याला? अशी तत्त्व पाळणाऱ्या माणसाला समाज चक्क मुर्ख अशी उपाधी लावतो आणि समाजात मुर्ख ठरून राहण्यासाठी सुद्धा हिम्मत लागते. असामान्यत्त्व लागत.

तसच या लोकांबद्दल जेवढा आदर वाटतो तेवढंच किंवा जरा जास्तच कुतूहल आणि कौतुक मला या लोकांच्या जवळच्या लोकांच, नातेवाईकांच वाटत. सूर्य प्रकाश आणि दाह वाटताना  हे पाहत नाही कोण माझा आणि कोण परका. तो सर्वाना सारखाच. तसच हि लोक पण सर्वांसाठी सारखीच असतात. उलट जवळ असणाऱ्याला चटके जास्त बसतात.

लहानपणी बऱ्याच बोधकथा वाचल्या आहेत. त्यातली एक मला नेहमी आठवते. त्यातले बारीक तपशील हरवले पण बोध अजूनही ताजा आहे.

गौतम बुद्ध आणि अंगुली नावाच्या लुटारूची कथा आहे. बऱ्याच लोकांना माहित असेल.

तर अंगुली हा लुटारू वाटसरूंना लुटायचा आणि त्यांच्या हात पायांची बोटं कापून त्यांची माळ करून गळ्यात घालायचा. एकदा बुद्ध तिथून जात असताना त्याने त्यांना पण अडवले आणि त्यांची बोट कापण्याचा प्रयत्न केला. पण बुद्धांनी त्याला अडवून एक गोष्ट करायला सांगितली. त्याला सांगितले जाऊन झाडाची पानं तोडून आण. त्याने आणली आता सांगितले ती पुन्हा जोडून ये. तो म्हणाला ते कसं शक्य आहे. यावर बुद्ध म्हणाले, ‘ जर तुला ती पानं पुन्हा जोडता येणार नाहीत तर ती तोडण्याचा तुला काय अधिकार?’

या वाक्यात खूप काही आहे. ( असामान्यत्वाची ओळख म्हणजे त्यांनी बोलावे आणि त्यांची सुवचने व्हावीत. पण जर ऐकणारा तेवढा समर्थ असेल तर.  नाहीतर कितीही बोला पालथ्या धड्यावर पाणी अस होत.)

(आपण किती बोधकथा लहानपणी आवडीने वाचल्या असतील. पण त्यातल्या किती लक्षात आहेत आणि त्यातल्या किती आपण रोजच्या जीवनात उतरवतो हि विचार करण्यासारखी गोष्ट आहे.)

पण असामान्यत्व शोधायला दूरच कशाला जायला हव. नुसत ‘उघड्या’ डोळ्यांनी जरा आजूबाजूला पाहिलं कि आपल्या सारख्या सामन्यांत लपलेली असामान्य लोकं सहज नजरेस पडतात. स्वतःच्या तत्त्वांनी जगणारी. उगीच लोकांची भीड न बाळगणारी.  ज्यांच्यावर साधारणपणे विक्षिप्त असण्याचा शिक्का लागतो अशी.

मला पटतंय ना मग झाल तर. जगाची भीड का बाळगू? (पण ‘मला पटतंय ना’ याला conditions apply!! हे वाक्य सरसकट लागू होत नाही.  चांगल तेच पटल पाहिजे. वाईट गोष्टी पटता काम नये.

अशा लोकांची उदा सांगायचं म्हटलं तर काही सांगता येतील. पण त्याचं वर्णन करणं कठीण आहे. मागे सकाळ मध्ये ‘प्रेमसुख मुंदडा’ यांबद्दल वाचलं. मला या व्यक्तीत काहीतरी खास वाटलं खर. मी काही प्रत्यक्ष पाहिलं नाहीये त्यांना पण तरीही साधारण अंदाज लागतोच. कदाचित पुणेकरांना माहित असेल त्यांच्याबद्दल. शिवाय मागे सप्तरंग मध्ये एक लेख होता वसंत वसंत लिमये नावाच्या इसमाबद्दल. वाचण्यासारखा लेख होता. त्यावर पण एक पोस्ट लिहायची आहे. असो. पण तो ज्या व्यक्तीबद्दल होता त्या व्यक्तीपेक्षा त्या व्यक्तीचे वडिलच जास्त वेगळे वाटले. वेगळ व्यक्तिमत्त्व आहे. अभ्यासण्यासारख.

पुन्हा मागे मी काही पोस्ट लिहिल्या होत्या. ती माणस पण मला असामान्यच वाटली. फक्त ते जगासमोर येत नाही इतकच.  जमल्यास एक नजर टाका. माणुसकी , नीतिमत्ता.

( हल्ली अस झालं कि प्रत्यक्ष न पाहता पण काही अंदाज बांधता येतात लोकांबद्दल. लोकांना वाचण्याचा अनुभव दांडगा आहे ना म्हणून. छंद म्हणून जोपासला आहे. नजर फिरवली कि लोक वाचता येतात. तशी सवयच लागली आहे मला )

आयुष्य अगदी …


मला वाटतं,

आयुष्य अगदी खासगी नोंदवहीसारखं असत.

जगात पहिल्यांदा डोळे उघडताना

वहीच पहिलं पान उघडतं

अगदी नवं कोर पान

त्यावर काळ्या शाईने अक्षर उमटतात

जशी मनःपटलावर ती कोरली जातात

वेळोवेळी नव्याने पानं उघडतं जातात

तशी नवी नवी अक्षर त्यावर उमटत जातात

आयुष्य सरत असतं…

काही पानं दुमडली जातात, परत कधीही न उघडण्यासाठी

तर काही पानांचे कोपरे दुमडले जातात, पुन्हा पुन्हा पाहण्यासाठी

काही पानांत मोरपीस दडलेली असतात

तर काहींत जाळीदार सुकी पानं लपलेली असतात

काहीना सुवाच्य अक्षराची देणगी असते

तर काहींत अस्वस्थ मनाची कहाणी असते

पण काही पानं कोरीच राहतात

मुक्या आसवांचे त्यावर डाग असतात

आयुष्य सरत जात…

आणि पाहता पाहता शेवटच पान देखील मिटत

मिटलेल्या त्या पहिल्या आणि शेवटच्या पानात

सार रहस्य दडलेलं असतं

आयुष्य सरताच ते त्यात बंद होत

पुन्हा कधीही न उघडण्यासाठी

प्रत्येक आयुष्याच्या नोंदवहीत काहीतरी दडलेलं असतं.

भावलेले काही …२


जसं मागच्या पोस्ट मध्ये काही वाक्य टाकली होती तसं इथे काही माझ्या संग्रहातल्या काही चारोळ्या, कविता टाकते आहे.

माझ्या आवडत्या कवितांमध्ये पाहिलं स्थान कवी मंगेश पाडगावकरांच्या कवितांचं अगदी पहिलं स्थान आहे. त्यांच्या बोलगाणी मधल्या कविता मला फार आवडतात. कधीही उदासवाण वाटत, निरुत्साही वाटल कि या कविता वाचते मी. मला खूप आधार दिला आहे या कवितांनी नेहमीच.

त्यातली ‘ सांगा कस जगायचं ‘ कविता खूप छान आहे.

शिवाय

‘सगळच कस होणार आपल्या मनासारख ?

आपल सुद्धा आपल्याला होत असत पारख.

निराशेच्या पोकळीमध्ये काहीसुद्धा घडत नाही.

आपल दार बंद म्हणून कुणाचंच अडत नाही.’

‘कधी कधी , सगळच कस चुकत जात, नको ते हातात येत हव ते हुकत जात

अशा वेळी काय कराव?, सुकलेल्या झाडाला न बोलता पाणी द्याव.’

‘आयुष्यात काय केवळ काटेरी डंख आहेत

डोळे उघडून पहा तरी, प्रत्येकाला फुलपाखराचे पंख आहेत.’

या  कविता पण अप्रतिम आहेत.

चारोळ्या

‘मला एक सुखी माणूस

त्याची दुःख सांगत बसला

आणि माझा दाटून आलेला अश्रू

मी निमुटपणे पुसला.’

‘घरात काळोख शिरेल म्हणून

मी सगळी दार लावून बसलो

आणि स्वतःच्या खुळेपणावर

अंधारात बसुन हसलो ‘

‘एक पाऊल उचललं कि

दुसर जमिनीवर टेकवाव लागत

चालण सुद्धा माणसाला

सुरुवातीला शिकव लागत’

‘खुप त्रास होतो मला

जीव कासावीस होऊन जातो

ओळखीचा कुणी समोरून जेव्हा

ओळख न दाखवता निघून जातो’

‘आळत्याच्या पानावर कसं

पाणी स्वतःला सावरून बसत

मोत्यासारख दिसण्याच्या नादात

वाहणंच हरवून बसत’

‘उंच उंच राहून कधी

आभाळही थकत

आणि कुठेतरी जाऊन मग

जमिनीला टेकत’

‘काही नाती तुटत नाहीत

ती आपल्या नकळत मिटून जातात

जशी बोटांवर रंग ठेवून

फुलपाखर हातुन सुटून जातात ‘

भावलेले काही … १


खूप वेळ अस होत कि आपण जे वाचतो, पाहतो त्यात काही तरी अस सापडत जे आपल्याला खूप आवडत, जपून ठेवावस वाटत.  बऱ्याचदा पुस्तकात खूप छान वाक्य सापडतात किंवा एखाद्या मालिकेतील पात्राच्या तोंडी काही चांगली वाक्य असतात. किंवा कधी कुठे तरी एखादी चांगली कविता, चारोळी सापडते. अस काही सापडलं कि माझ्या डायरीत टिपून ठेवायची मला सवय आहे. त्यातलच काही छान साहित्य इथे देत आहे. बऱ्याच दिवसांपूर्वी  अशाच प्रकारची पोस्ट टाकली होती. त्यातली वाक्यही छान आहे.

‘ जेव्हा एखाद्या परिस्थितीवर हसाव कि रडाव हे कळत नाही तेव्हा पहिला पर्याय निवडावा.’

‘मला अहंकार नाही याचाही अहंकार असू नये.’

‘जगात दोन प्रकारची माणसे कधीही यशस्वी होत नसतात. एक म्हणजे सगळ्यांच ऐकणारी आणि दुसरी म्हणजे कोणाचही न ऐकणारी.’

‘प्रत्यक्षात येण कितीही अवघड असल तरी तुमच्या स्वप्नांचा ध्यास सोडू नका, करावीशी वाटेल ती प्रत्येक गोष्ट करून पाहा, जिथे जावस वाटेल तिथे जा … आयुष्य एकदाच मिळत आणि संधीही पुन्हा पुन्हा येत नसते.’

‘स्वतःशी प्रामाणिक राहायचं म्हणजे दुसऱ्यांशी बेईमानी करावीच लागते.’

‘विचार कुठूनही घ्यावेत पण ते नीट तपासून पहावेत.’

‘A light heart lives long.’

‘Happiness means knowing that life has reality and reflection.’

मृत्युंजय‘ मधील सुरुवातीची काही वाक्य मला फार आवडलेली. पूर्ण कादंबरी अजून वाचून व्हायची आहे.

‘सत्य हे पाहणाऱ्याच्या किंवा ऐकणाऱ्याच्या इच्छेचा विचार कधीच करत नसत. ते नेहमीच जस असत तसच पुढे येत असत. उगवत्या सूर्यासारख.’

‘आठवणी या नेहमी हत्तीच्या पायांसारख्या असतात. त्या आपला खोलवर ठसा मनाच्या ओलसर भूमीवर मागे ठेवूनच जातात.’

माझी सगळ्यात आवडती दोन वाक्य

‘अश्रू दे दुबळ्या मनाच प्रतीक आहे. जगातील कोणत्याही दुःखाची आग अश्रूंच्या पाण्याने कधीच विझत नसते.’

‘स्वप्न म्हणजे काय आहे? अतृप्त मनाच्या इच्छा पुरवणारा कल्पवृक्ष.’

शिवाय ‘युगंधरा‘ मधली वाक्य मागच्या पोस्ट मध्ये दिली आहेत तरीही इथे देते आहे.

मला खूप आवडलेलं, ‘ व्यवहाराशी विसंगत तत्त्व हे उंबराच्या फुलासारख असत. तत्त्वाच रंग रूप बघितलय कुणी? व्यवहारात त्याचा काय उपयोग?आणि हे उंबराच फुल रंगरुपासह खाली उतरलं तर ते खाऊन पोट भरेल?  ‘

‘एकमेंकाशी कुणी बोललं नाही , संघर्ष नकोत, मतभेद नकोत म्हणून बोलचाल टाळण्यासाठी भेट – नव्हे दृष्टी भेटही टाळली तरी त्यामुळे निर्माण होणारी शांतता खरी शांतता असते? अशा मूक माणसांचे श्वासही एकमेकांच्या मनात दाहकता निर्माण करतात. मनः स्वास्थ्य बिघडवतात.’

‘ वेदनेच सामर्थ्य कमी झाल कि त्याच रुपांतर दुःखात होत.’

‘सुख अस मिळत नाही, ते मिळवाव लागत.’ ‘ ज्याला स्वतःच सुख मिळवता येत नाही तो दुर्बल का?’

अशी वाक्य बरच काही शिकवून जातात.

युगा


आयुष्यात पहिल्या पानावरून शेवटच्या पानापर्यंतचा प्रवास केल्यानंतर जेव्हा आपण पुन्हा पहिलं पान उघडतो तेव्हा विश्वास ठेवण कठीण जात कि आपणच हे आयुष्य जगलोय. असच काहीसा आयुष्य जगलेली युगा … युगंधरा

डॉ सुमती क्षेत्रमाडे यांची युगंधरा मनात घर करून राहते. अनेक प्रश्न मनात निर्माण करते. खरच का नियती इतकी निष्ठुर असते ? खरच का ती आपल्याशी खेळण्यासारखी खेळते ? एक न दोन अनेक प्रश्न…

अशा वेळी खरच पटत कि आपण नियतीच्या हातच बाहूल आहोत.  नियती आपल्याला हव तस खेळवू शकते.

ही कादंबरी स्त्रीच्या मनाचे वेगवेगळे पैलू उलगडत जाते. तिचा हळवेपणा आणि प्रसंगी गंभीरपणा. युगाचा त्याग मनात घर करून राहतो. जन्मदात्या आईने दिलेली दुषणे, भावांचा निष्काळजीपणा आणि वडिलांचा शांत धीरगंभीर स्वभाव यांना सहन करता करता सोबतच कर्तव्यासाठी प्रेमाचा त्याग. शांत स्वभाव कसा सहन करावा लागतो असा प्रश्न पडेल कदाचित पण मला वाटत कधी कधी जवळच्या माणसाची अफाट सहन शक्ती आपल्याला मनातून कुरतडते.

तर अशी ही युगा. पण इथे फक्त तिच्या स्वभावाच दर्शन घडत नाही. इथे जुनाच स्त्री पुरुष फरक पुन्हा दिसतो, जाणवतो. शिक्षणाची मनीषा, हुशारी असूनही तिला घरच्या जबाबदारीकडे पाठ फिरवता येत नाही.

या कादंबरीतील काही उपमा, वाक्य खूप छान आहेत.

मला खूप आवडलेलं, ‘ व्यवहाराशी विसंगत तत्त्व हे उंबराच्या फुलासारख असत. तत्त्वाच रंग रूप बघितलय कुणी? व्यवहारात त्याचा काय उपयोग?आणि हे उंबराच फुल रंगरुपासह खाली उतरलं तर ते खाऊन पोट भरेल?  ‘

‘एकमेंकाशी कुणी बोललं नाही , संघर्ष नकोत, मतभेद नकोत म्हणून बोलचाल टाळण्यासाठी भेट – नव्हे दृष्टी भेटही टाळली तरी त्यामुळे निर्माण होणारी शांतता खरी शांतता असते? अशा मूक माणसांचे श्वासही एकमेकांच्या मनात दाहकता निर्माण करतात. मनः स्वास्थ्य बिघडवतात.’

‘ वेदनेच सामर्थ्य कमी झाल कि त्याच रुपांतर दुःखात होत.’

‘सुख अस मिळत नाही, ते मिळवाव लागत.’ ‘ ज्याला स्वतःच सुख मिळवता येत नाही तो दुर्बल का?’

त्या निमित्ताने सुचलेली कविता, कविता कसली शब्दाला शब्द जोडून केलेली रचना.

खरच का नियती इतकी निष्टुर असते ?

येणाऱ्या प्रत्येक जीवाला

हातच्या खेळण्या सारख खेळवते

सर्व दोर हाती धरून

कठपुतली सारख नाचवते

खरच का नियती इतकी निष्टुर असते ?

चेहऱ्यावरच हसू

किती कठोरतेने पुसते

डोळ्यातलं पाणी पाहून

निर्दयतेने हसते

खरच का नियती इतकी निष्टुर असते ?

गेल्याजन्मीच्या पाप पुण्याचे हिशेब

या जन्मी मांडते

आणि खरोखरीच निष्पाप जीवांवर

जीवघेणे आघात करते

खरच का नियती इतकी निष्टुर असते ?

दोन क्षणात

होत्याच नव्हत करते

पाहता पाहता

उभ्या जीवनच मातेर करते

खरच का नियती इतकी निष्टुर असते ?

पण हळूच कधी कधी

ओंजळी भर भरून सुख देते

दुखालेल्या जीवाला

मायेची उब देते

खरच ही नियती इतकी का निष्टुर असते ?